Mən Tanıdığım Qaraçuxa
Qavramların çoxunu başa düٍşmək üçün, qavramları iç eləmək gərkəli dir. qavramları yaşamamışdan düٍşünə bilmədiyimiz anlar olur. qavramlar çevrə ilə ilgiləndikdə bizə çatır. insan özünü tanıdığından çevrə ilə ilgilənir. ilgilənən çağlarda qavramları içərir. qavramlar toplumlarda da insanda yaranan kimi zaman boyu yoğrulub yaranırlar. toplumlar yaratdıqları qavramları nəsildən nəsilə çatdırırlar. ancaq bir toplumun yaşamında dönüş nüqtəsi olan zamanlar da var. toplumun don dəyişən zamanların deyirəm. köçərilikdən oturmağa dönür. kəndlilikdən şəhərliyə dönür. ya da başqa toplumların basqısı altında qalır. bu dönəmlər bir toplum öz dəyərlərini saxlaya bilsə, gələcək yaşam süٍrələrində hər bir nəyi yenidən tərifləmək zorunda qalmaz. bu dönəm dəyişiklikləri bir millətin yaradıcılıq qaynağı sayıla bilər. hər bir millətin özünə ayid milli varlığı vardır. bu milli varlıqları yaradan nəsnələr dil, ayın düşüncə, dəblər, keçmiş, inam, din, torpaq və . . . dırlar.
Azərbaycan millətinin dönüş dönəmləri ardı-ardına gəldi. Millət yeni bir dönəmdə yerinə düٍşmədən başqa dönəmə süٍrükləndi. Deyəsən tarix Azərbaycanda min illərlə dayanmışdı. min il dayanan tarix birdən birə, göz qılpımında keçildi. ona görə də bu dönəm dəyişikliklərdən nələri saxlayıb, nələri atıb, nələri yenidən tərifləməklərinə imkan tapmadı. hər kim hər nə bilirdi elədi. Azərbaycanda yaradıcılq qaynağı olan yaşam dönümləri Azərbaycanın aydını özündən uzaqlaşıb, dünya güٍndəmində olan siyasi düٍşüncələrin ikinci dərəcəli yansıdıcılarına çevrildi. Azərbaycana heç nə qazanmadan Azərbaycanın milli varlıqlarını unutmağa başladı.
Azərbaycanın dəyərli varlıqlarından biri ayın-düٍşüncəsi sayılır. Azərbaycanın ayın-düٍşüncəsi özünü bu basqılarla görməməzliklərdən dilin gücü ilə saxlaya bildi. ayın-düٍşüncəmizdə yer alan çoxlu terminlər var. bu terminələrdən nə qədər özlərini saxlaya biləcəklər bəlli deyil.
Qaraçuxa ayın-düٍşüncəmizdə yeralan terminlərindən biri dir. yadımda qalan " qaraçuxa " xalq mahnılarımızda ( ay qaraçuxa bozpapaq çıtpaltarlı güٍl oğlan) oxunan qaraçuxa idi. o birləşik sözcüyü çözməkdə onları bir - bir ayırıb, hərəsinin anlamın ayrı-ayrı bir yerə qoyub, beynimdə büٍtöv anlam oluşdururdum. qara çuxanı elə öyrəndiyim üçün çox fəxr eləyirdim. " Çuxa " çuxdan idi millətin ağzından çıxmışdı.
Qaraçuxaya fərqli baxmağım Nasir Mənzurinin " Qaraçuxa " rumanından qaynaqlandı. Qaraçuxa ana dilimdə sayı az olan rumanların birinin adı idi. qaraçuxanı oxuduğumda yadımda qalan kəndlərinə darıxan bir kişini qatardan kəndlərinə tək qaranlıqda getməyi idi. kəndə qatarla gedən kimsə, ilk olaraq qatar yolunun yanında yerləşən bir qəfəxana görür. sonra da qaranlıqda biri gəlib onla yolbir olur. keçmişdə beynində qalan bir karakter yolbirə verilir, sonra sürgündən, kəndin dağılmağından, öküzlərin hönkürməsindən, ilanların ölməyindən, ovsunçu, bir də qarqınmış bir kənddən söz gedilir. neçə dönə oxuyandan sonra qaraçuxanı başa düٍşmədim desəm inanmazsiz, qaraçuxanın nə olduğunu deyirəm. yavaş-yavaş qaraçuxanı hər kəsdən soruşmağa başladım. mənə tay rumanı oxuyanların damaqlarında bir yaxşı yazı dadı varıdı. hər kəs mənə tay bir tərəfin başa düٍşmüşd, ancaq rumanı oxumuyan kimsələrdən soruşduqda, çuxları keçmişdə qalmış dedikdə vaz keçirdilər. soruşulanların içində qaraçuxanı tanıyanlar da varıdı.
Qaraçuxa azərbaycanın çeşitli yerlərində necə görünürdü? görünürdü deyirəm ona görə ki yeni-yetmələr büٍtünlüklə qaraçuxanı yadırqamışdılar. düٍzün soruşsan yadırqamamışdılar, qulaqlarına dəyməmişdi, ömürlərində duymamışdılar( kəndə qindi vermhin şəhərlilər ). duyanlar da varıdı( kənədlilərdən). ancaq çoxları duymamış olanlar kimi idilər( şəhərlilşmək istəyənlər, qubba-qubba çi əst deyənlər). qaraçuxa qulaqlarına dəymiş olsaydı da onu düٍnənlərdə qalan görüb, gələcəkdə gərəkliyi olmadığını düٍşünürdülər (zəmi yox , əkin yox , torpaq yox).
Qaraçuxa rumanın sonralar oxuduqda da qaraçuxanı başa düٍşdüyümü inanırdım. mənim bu şansım varıdı qaraçuxa rumanını yazanı, yaxından tanıyırdım. daha doğrusu o öyrətmənim idi, öyrdilən qonu da qaraçuxaya tay Azərbaycanın ayın-düٍşüncəsi ilə dili idi. bununla belə qaraçuxanı fərqli yerlərdən öyrənməyə çalışdım. öyrətmənlərim kənədlərdə olan yaşlı adamlar, kəndi yaşayan kimsələr oldu. qaraçuxanı hər yerdə tanıyırdılar demək! təkcə tanımıyan mən idim. tanıyanlar qaraçuxadan aldıqlarını deyirdirlər.
Sulduzda əkinçilər qaraçuxanı ilan kimi görürdülər, zəmilərində yuva salıb, yerin, torpağın, əkinin, əkinçinin qaraçuxası olurdu. o əkinləri hər nədən qoruyurdu. qaraçuxa rumanında ilanların birlikdə uçuruma getməkləri deyilir, olmuya bu torpaqların qaraçuxaları birlikdə özlərini öldürüblər? onu bilmədim də soruşmadım da, onda elə baxmırdım.
Xoylular qaraçuxanı insan formasında insan özü olmuyan yerdə onun varlığından yiyələnən kimi tanıyırdılar. Xoyda tanınan qaraçuxa, qaraçuxası olan insanın öz gözünə görsənməz. qaraçuxada ilqar əmi ravinin gözünə görsənir. ilqar əmi bir elin qaraçuxasıdı demək. el sürgün düşəndən sonra da elin varlığını qoruyur. elin varlığını o dağ-dərələr içində qoruyur. hər kəs getsədə o elin qaraçuxası oyaqdı demək.
Azərbaycanın başa-başında qaraçuxanı tanıyırdılar, mən qaraçuxanı elə bilirəm indi başa düٍşürəm, bilmirəm bəlkə artıq öyrəndikdə indikı bildiyimi bilmədiyim biləm.
Qaraçuxa rumanında qaraçuxa hər kəsin gözünə görnsənməz kimi göstərilir. ancaq ravinin gözünə görsənir. ravi özünü eldən ayrılmış( sürgün düşmüş ), ancaq üٍrəyi elində qalan kimi tanıdır. bəlkə də ravi qaraçuxalığı boynuna götürür.
2010/oct/6
Abbas Naimi(abbas nəimi)
